Akte
Motorflugzeuge Nat. Luftfahrt-Schule Private Sportflieger
(Dit artikel verscheen eerder in LUCHTVAARTKENNIS)
In LUCHTVAARTKENNIS 1996/2 heb ik het dokument van
Feldluftpark Holland gepubliceerd waarin een opsomming van de Nederlandse
vliegtuigen werd gegeven met de mate waarin ze geschikt bevonden werden/waren
voor de NSFK.
Via Marcel Hogenhuis van de Stichting Historische
Werkgroep Vliegveld Venlo kwam ik in het bezit van nog veel meer gegevens over
de Duitse aktiviteiten op dit terrein.
Deze werkgroep heeft research gedaan in het
Bündes-Militär Archiv te Freiburg en heeft daar de bovengenoemd dossier
gevonden.
Uit deze bundel dokumenten komt onderstaande informatie.
Hierbij zal ik niet proberen er een 'lopend verhaal' van
te maken maar me beperken tot een opsomming van de meest interessante
dokumenten met hun inhoud.
* Een brief d.d.
12-7-1940 van Fl.Ing.a.Kr. Sachsenberg aan de Wehrmachtsbefehlhaber in den
Niederlanden (W.B.Nd.)
De heer Sachsenberg deelt hierin mede dat hij op
Soesterberg gezocht heeft naar de PH-VYG van de NLS maar deze niet heeft kunnen
vinden. Ook het aanwezige personeel kon hem niet wijzer maken.
Van de PH-AIV en PH-DSA wist hij te vertellen dat ze te
Ypenburg op een boot geladen waren.
Hij stelt voor om deze vliegtuigen als ze aangetroffen
worden aan de betreffende eigenaren terug te geven omdat ze toch niet geschikt
zijn als opleidings- dan wel verbindingstoestel.
Mochten ze al eventueel door de Luftwaffe gevorderd zijn,
dan stelde hij voor om de eigenaren schadeloos te stellen “wie dies bei der Uebernahme von Kraftfahrzeugen geschehen ist”.
* Een brief d.d.
14-8-1940 van Abtlg.II/Flugbereitschaft aan Luftgau Holland (L.g.H) betreffende
"Flugzeuge Holländischer
Sportflieger, die nicht beschlagnehmt wurden".
Hierin wordt gezegd dat de laatste tijd Nederlandse
eigenaren herhaaldelijk verzochten om de toezegging dat toestellen die
gedemonteerd en buiten een vliegveld waren opgeslagen niet in beslag genomen
zouden worden.
Om een indruk te krijgen om welke toestellen dat dan wel
ging, was aan de NLS gevraagd een opgave te doen van betreffende vliegtuigen.
Er werd voorgesteld de 26 opgesomde toestellen, voor
zover niet interessant voor de Luftwaffe, bij elkaar te brengen en gezamenlijk
op te slaan. Het onderhoud kon dan door het NLS-personeel geschieden dat toch
al zorg droeg voor het onderhoud van de resterende NLS-vloot.
Hiermee kon het toezicht op deze vliegtuigen ook
doelmatiger plaatsvinden.
* De NLS-lijst.
Reg. Type Eigenaar
PH-AJS Bird L.
Müller, Stationsplein 18,
Opgeslagen: Stationsplein
18, Almelo
PH-KGH Schelde S 12 H.Th.van
Marken, Emmalaan 11, Baarn
Opgeslagen: Garage de Waal, Amsterdam
PH-LFK Klemm L 25 F.J. Koch,
Quellijnstraat 57, Amsterdam
Opgeslagen: Quellijnstraat 98, Amsterdam
PH-WPK Wiley Post F.J. Koch,
Quellijnstraat 57, Amsterdam
Opgeslagen: Quellijnstraat 98, Amsterdam
PH-ATB Puss Moth A.M.
Noordenbos, Langestraat 31, Enschede
Opgeslagen: Langestraat 31, Enschede
PH-AMN Puss Moth A.M.
Bauling, Everh. V. Reydtstraat 43, Deventer
Opgeslagen: Flugplatz Teuge
PH-CEG D.H. Moth A.M.
Bauling, Everh. V. Reydtstraat 43,
Deventer
Opgeslagen: Flugplatz Teuge
PH-AJI D.H. Moth A.M.
Bauling, Everh. V. Reydtstraat 43,
Deventer
Opgeslagen: Flugplatz Teuge
PH-ARI Taylor Cub H.S.
Heijmans, Keizersgracht 431, Amsterdam
Opgeslagen: Jachthaven Kersken, Kudelstaart
PH- Scheldemeeuw Kon.Mij. “De
Schelde”, Vlissingen
Opgeslagen: Jachthaven Kersken, Kudelstaart
PK-WDR Hornet Moth W.D. Rous,
Keizersgracht 431, Amsterdam
Opgeslagen: Colijn, Aalsmeerweg, Haarlemmermeer
PH-HCA Percival Gull H.M. Schmidt
Crans, Stationsdwarsstr. 2, Utrecht
Opgeslagen: Meelfabriek Koechlin, Prinses Mariannelaan 326, Voorburg
PH-APA Klemm L 26a Zeeuwsche
Ver. v. Luchtvaart, Koudekerke
Opgeslagen: Hotel Schuttershof, Middelburg
PH-ARS D.H. Moth J.
Luijmes, Amsterdam
Opgeslagen: Garage Morsch, Nieuwe Meerdijk
140,Badhoevedorp
PH-ASU D.H. Moth A.D. de
Koster, Pr. Mariannelaan 326, Voorburg
Opgeslagen: Meelfabriek Koechlin, Prinses
Mariannelaan 326, Voorburg
PH-ATL Puss Moth J.
Tempelman, Gronauschestr. 12,
Enschede
Opgeslagen: Garage Avon, Borstelweg, Enschede
PH-AIB Pander N. Hazewinkel, Stalstraat
5, Groningen
Opgeslagen: A. Korteweg, “De Kooikamp”, Glimmen
PH-ATH Percival Vega Gull Tj.
Bendien, Sportlaan 6,
Opgeslagen: Garage Avon, Borstelweg, Enschede
PH-JAC Puss Moth (Ist
kürzlich verkauft worden, Käufer unbekannt)
Opgeslagen: Keine Nachricht angekommen.
PH-AJE D.H. Moth Eindhovensche
Aero Club, Mauritsstraat 8, Eindhoven
Opgeslagen: Keine Nachricht angekommen.
PH-AIX Pander J. Bovée, Halsteren
Opgeslagen: Keine Nachricht angekommen
PH-APN Koolhoven FK 46 NV NLS,
Weteringslaan 13, Wassenaar
Opgeslagen: Garage Bengsch, Westvlietweg 122,
Voorburg
PH-FKA Koolhoven FK 46 NV NLS,
Weteringslaan 13, Wassenaar
Opgeslagen: Garage Morsch, Nieuwe Meerdijk 140,
Badhoevedorp
PH-AIA Pander NV NLS, Weteringslaan 13,
Wassenaar
Opgeslagen: Garage Morsch, Nieuwe Meerdijk 140,
Badhoevedorp
PH-AJZ Koolhoven FK 41 NV NLS,
Weteringslaan 13, Wassenaar
Opgeslagen: Garage Morsch, Nieuwe Meerdijk 140,
Badhoevedorp
PH-FDK Leopard Moth NV NLS,
Weteringslaan 13, Wassenaar
Opgeslagen: Garage Morsch, Nieuwe Meerdijk 140,
Badhoevedorp
* Een brief d.d.
14-8-1940 van W.B.Nd. aan de NV NLS over bovenstaande lijst:
“Der Eingang Ihres
Schreibens vom 6 August wird bestätigt. Für weitere Veranlassung ist das Schreiben
sowie die Liste der Sportflugzeuge an Luftgau Holland gegeben worden, der sich
in dieser angelegenheit direkt mit Ihnen ins Benehmen setzen wird”.
* Brief d.d.
19-8-1940 van L.g.H. aan de NV NLS waarin toestemming verleend wordt “zur Instandsetzung der sechs Sportflugzeuge
der Nationalen Luchtvaartschool in dem Versuchslaboratorium der Bataafschen
Petroleum Mij Gesellschaft in Delft”.
Hierbij werd uitdrukkelijk verboden ermee te vliegen en
om deze “missbräuchliche Benutzung”
te verhinderen werd zelfs verboden de vleugels aan de rompen te bevestigen!
* Brief d.d.
19-8-1940 van L.g.H. aan het Ministerie van Waterstaat / Luchtvaartdienst. In
de door de NLS opgestelde lijst worden ook de PH-WPK en PH-WDR genoemd. Die
waren echter niet meer ingeschreven en men wilde weten of deze toestellen
misschien elders ingeschreven werden en of er eventueel nog meer niet
ingeschreven toestellen in Nederland aanwezig waren.
Bovendien wordt gevraagd naar de verblijfplaats van de
PH-AIX van de heer Bovée.
Opmerkelijk is dat hier dus de verschrijving PH-WDR
i.p.v. PK-WDR voor het eerst opduikt en dat niet om de verblijfplaats van de
PH-JAC en PH-AJE wordt gevraagd.
Ook wordt in de brief geconstateerd dat de hen bekende
Nederlandse “Luftfahrzeugstamrolle” begon met PH-ACT en eindigde met PH-VYG
terwijl niet teruggekomen wordt op de onbekende verblijfplaats van de laatste.
* Brief d.d.
21-8-1940 van L.g.H aan de W.B.Nd.
Hierin wordt medegedeeld dat aan de Luchtvaartdienst
opdracht is gegeven “eine Veränderung im
derzeitiger Unterstellraum ohne besondere Genehmigung des Luftgaukommandos
Holland nicht vorzunehmen”.
Het werd toch beter geacht de toestellen te laten waar ze
op dat moment opgeslagen waren. Wèl werden de houders der vliegtuigen er
persoonlijk voor verantwoordelijk gesteld dat ze daar ook bleven.
Onderhoud zou op deze manier ook goed verzekerd
zijn. En ook het de controle zou zo goed
uitgevoerd kunnen worden. L.g.H. verzoekt dan ook aan W.B.Nd. om instemming met
deze regeling.
* Brief d.d.
26-8-1940 van de W.B.Nd. aan L.g.H. met een aanvulling op de NLS-lijst van
14-8-1940.
PH-JAO Puss Moth C. Sipkes,
Thierenskade 132,
PH-AJE Unbekannt Aero Club
* Brief (d.d.
28-8-1940) van NV NLS aan L.g.H. waarin de NLS dank zegt voor de toestemming hun
zes vliegtuigen onder zich te mogen houden.
Tevens deelt de NLS mede dat “Morgen werden wir das Flugzeug PH-APN, Koolhoven FK 46, Nummer 4610,
Motor Gipsy Major Nr. 5638, von Westvlietweg 122, Voorburg nach unserer
Instandsetzungswerkstätte zu Delft bringen. Wir werden mit der Instandsetzung
dieses Flugzeuges anfangen”.
* Brief d.d.
2-9-1940 van NV NLS aan L.g.H.
Het is niet handig om vijf toestellen in Garage Morsch op
te slaan en ze voor onderhoud steeds naar de werkplaats in het BPM-proefstation
in Delft te moeten transporteren. Er werd toestemming gevraagd de toestellen
als volgt in de buurt van Delft op te slaan:
PH-AIA en PH-ARS bij Garage Bengsch, Westvlietweg 122 te
Voorburg
PH-FKA, PH-FDK en PH-AJZ in Meelfabriek Koechlin, Prinses
Marioannelaan 326 te Voorburg
* Brief d.d.
10-10-1940 van NV NLS aan L.g.H.
Inmiddels is de verblijfplaats van de PH-AIX bekend
geworden, het toestel staat in een schuur van de heer Bovee in het dorp
Slikkenburg, vlak bij Halsteren.
* Ene Otto Krause
heeft kennelijk ‘verklapt’ dat in een garage te Voorburg twee vliegtuigen
verstopt zijn. De ‘klikbrief’ is niet aanwezig, wèl de reactie (d.d. 7-1-1940)
van Abt.II/Flugbereitschaft:
“Dem Otto Krause
dürfte somit irgend eine Belohnung nicht zustehen, da es sich um ordnungsgemäss
gemeldetes Fluggerät handelt”.
* Eind januari 1941 was de PH-APN klaar en werd naar Garage Bengsch gebracht,
terwijl de PH-ARS op zijn beurt naar de werkplaats werd gebracht.
Ook de PH-FKA was klaar, de romp werd naar Koechlin
gebracht, de vleugels bleven opgeslagen in het proefstation.
* Eind februari
werd de PH-FDK van Koechlin naar Delft gebracht om onderhanden genomen te
worden.
* Twee
verklaringen van overdracht, beide d.d. 14-5-1941.
De PH-WPK en de PH-LFK werden allebei door de eigenaar F.J.
Koch overgedragen aan Kühn, Obfw. Feldpost Nr. L. 30309.
Uit latere stukken blijkt dat ook deze toestellen in
beslag genomen waren.
Op 5
mei 1941 ontsnapten Leegstra en Vos met een Fokker G-1 naar Engeland. Als
reactie hierop namen de Duitsers alle privé-vliegtuigen in beslag. De rest van
het dossier gaat over de gevolgen hiervan voor de individuele
vliegtuigeigenaren en met name over de financiële afhandeling.
* Brief d.d.
29-5-1941 van KNVvL aan L.g.H.
Hierin wijst de KNVvL erop dat aan de eigenaren geen
bewijs van inbeslagname is afgegeven, en suggereert om dat d.m.v. een
collectieve verklaring alsnog te doen.
Ook attendeert de KNVvL op het verhoogde risico dat deze
vliegtuigen lopen als ze op een vliegveld opgeslagen zouden zijn en dat
dergelijke risico’s ongetwijfeld niet door de normale verzekeringen zullen
worden gedekt.
Behalve de vliegtuigen werden ook nog andere zaken in
beslag genomen:
- van de heer H.Th. Van Marken een Gipsy Major motor
- van de NV NLS een Gipsy major motor, een Gipsy I motor,
32 vliegtuiginstrumenten, oude motor onderdelen, een partij oude banden, een
compleet FK 46 wiel, twee lege olievaten, drie propellers, een compleet
onderstel van een Taylor Cub, een onderstel van een door oorlogsgeweld vernield
vliegtuig.
De KNVvL vroeg om teruggave van deze laatste zaken omdat
ze voor de eigenaren zeer waardevol waren en eigenlijk buiten de kwestie van de
vliegtuigen gehouden konden worden.
* Brief d.d.
3-6-1941 van NV NLS aan L.g.H.
De NLS vraagt om teruggave van hun door oorlogsgeweld
beschadigde toestellen. Hierbij werd (natuurlijk) niet om de complete
vliegtuigen gevraagd maar vroegen ze om de te repareren rompen en vleugels
afzonderlijk en om de beurt te mogen repareren.
Indien het verzoek ingewilligd zou kunnen worden “dann möchten wir am liebsten zuerst den
Rumpf des PH-FDK, weil wir daran beschäftigt waren, zurückhalten”.
* Brief d.d.
13-6-1941 van Feldluftzeuggruppe Holland aan de KNVvL.
Deze brief was een reactie op het schrijven aan L.g.H.
d.d. 29-5-1941.
Er werd een nauwkeurige opgave gedaan van de in
beslaggenomen vliegtuigen en ander materieel. Aan het eind van de brief wordt
informatie gevraagd teneinde op een verantwoorde manier de eigenaren schadeloos
te kunnen stellen.
* Twee brieven
d.d. 24-6-1941 van F.J. Koch aan de KNVvL.
Hierin begroot hij de waarde van de PH-LFK en de PH-WPK
op resp. ƒ 6075,- en ƒ 3693,-
* Brief d.d.
4-9-1941 van Der Reichsminister der Luftfahrt und Oberbefehlshaber der
Luftwaffe aan W.B.Nd.
Het ging over Wright-Cyclone onderdelen die ‘destijds’
van Schiphol meegenomen waren door de Luftwaffe. Men wilde weten of hierover
met de KLM onderhandeld was en zo ja, wat dan de afspraken waren.
Het probleem ontstond omdat men wilde weten of bij
verkoop de opbrengst voor de KLM was, dan wel “dem Reich zusteht”.
* Brief d.d.
4-9-1941 van Feldluftzeuggruppe Holland aan KNVvL.
“Nach einer vorläufigen Stellingnahme des
Reichsluftfahrtministerium, Berlijn, ist bezüglich der Beschlagnahmten holländischen
Zivilflugzeuge wahrscheinlich damit zu rechnen, dasz diess als beuteflugzeuge
behandelt und demgemäsz entschädigungslos eingezogen werden”.
* Brief d.d.
6-11-1941 van de KNVvL aan W.B.Nd.
Ook deze brief, mèt de bijbehorende lijst, is hier afgebeeld.
Zéér interessant is de tweede alinea: “... in derselben Lage wie die “Nederlandsche
Luchtvaart Maatschappij” und Herr Reinders befinden, von denen in 1940
Flugzeuge übernommen wurden und wofür von den Deutschen Militärbehörden Preise
festgesetzt wurden”.
KLM en Reinders werden dus voor de toen in beslaggenomen
toestellen betaald. Welke KLM-toestellen dit betreft is wel duidelijk, maar
Reinders had op dat moment maar twee vliegtuigen die voor deze transactie in
aanmerking komen: PH-ARK en PH-ARL de twee Envoy’s waarvan we vermoedden dat ze
naar Duitsland waren gebracht. Hier treffen we dus voor het eerst een Duitse
aanwijzing dat dit inderdaad is gebeurd.
* Brief d.d.
20-11-1940 van W.B.Nd. aan L.g.H.
De eerste tekenen dat de financiële kant van de zaak
mogelijk gunstig afgewerkt zal worden.
Ten eerste had H.J. Koch als ‘Reichsdeutscher’ natuurlijk
geprotesteerd tegen de inbeslagname van zijn vliegtuigen PH-LFK en PH-WPK. De
W.B.Nd. erkent dat deze vliegtuigen natuurlijk moeilijk als ‘Beuteflugzeuge’
gekenmerkt kunnen worden en geeft aan dat ze volgens de richtlijnen betreffende
overname van civiele vliegtuigen van het RLM behandeld en aangekocht dienen te
worden.
En over de andere vliegtuigen uit de KNVvL-lijst wordt
gezegd: “Die Flugzeuge dürfen under den
Artikel 53 der Haager Landkriegsordnung Abs.2 fallen, die besagt, dass
Privatflugzeuge, die auch während der Kriegshandlungen ausschiesslich für
zivile Zwecke bestimmt geblieben sind, nur gegen Entschädiging der Eigentümer
beschlagnahmt und verwertet werden können”.
* Brief d.d.
28-11-1941 van de heer Koch “An Dienststelle o 14 82 Abt.II Fl.”
Waarin hij nog even de aandacht vestigt op de
sleepinstallatie voor zweefvliegtuigen waarmee zijn PH-LFK was uitgerust, en
dat zijn Klemm volgens opgave van de fabriek op dat moment zo’n 14.000,- Rm.
waard was.
* Het dokument dat
in LUCHTVAARTKENNIS 1996/2 al werd afgedrukt.
* Brief d.d.
4-3-1942 van de heer A.M. Noordenbos aan de Fliegerhorstkommandantyus Twente.
Van Noordenbos was de PH-ATB in beslaggenomen en hij
vraagt in deze brief bij wie hij moet zijn voor de schadeloosstelling.
* Opdracht d.d.
9-9-1942 aan de KNVvL om de schadeloosstelling voor te bereiden.
* Tenslotte vier
dokumenten die deze zaak besluiten.
- Brief d.d. 26-3-1943 van W.B.Nd. Abt.II aan de
Chefintendant van W.B.Nd. over de de afwikkeling van de
schadeloosstelling.
- De bijbehorende lijst met opgave van de uit te keren
bedragen.
- De verklaring van de Chefintendant W.B.Nd. dat “de Angelegenheit damit erledigt ist”.
Na den oorlog
(Dit artikel verscheen eerder in LUCHTVAARTKENNIS)
In LUCHTVAARTKENNIS 1996/2 en 1999/2 hebben we al uitgebreid
aandacht besteed aan de wederwaardigheden van onze civiele luchtvloot na de
meidagen van 1940.
Daarbij ging het echter voornamelijk of het uiteindelijke
lot van de toestellen en werd slechts fragmentarisch aandacht geschonken aan de
lotgevallen in de periode direct na de meidagen. Ook al omdat we bij een
dergelijk 'moeilijk' onderwerp natuurlijk geheel afhankelijk zijn van het
bronnenmateriaal dat boven water gebracht wordt.
De gegevens in bovengenoemde aflevering waren afkomstig
uit het Bundes-Militair Archiv te Freiburg.
Onderstaand artikel is geheel gebaseerd op onlangs
teruggevonden Nederlandse documenten van de Luchtvaartdienst.
Al vrij vlug na de meidagen wilde de Luchtvaartdienst een
overzicht hebben van de toestand van de luchtvloot. Dat geschiedde door een
rondzendbrief aan de diverse eigenaren.
Aan wie precies deze brief werd gezonden heb ik niet
kunnen achterhalen, maar het merendeel van de reacties is wel teruggevonden. In
hoeverre e.e.a. compleet is, is niet te beoordelen. Van niet aangetroffen zaken
valt natuurlijk nu niet meer te beoordelen of ze er ooit geweest zijn.
Behalve dat het op zich natuurlijk heel interessant is,
noopt het ook tot enige correcties in de geschiedschrijving.
Het betreft met name de PH-AIB, PH-AIV, PH-ALG, PH-ASA,
PH-ATI, PH-HJP en PH-TOL waarvan het lot zoals beschreven in “75 Jaar etc.”
toch enigszins anders blijkt te zijn.
N.V.
Koninklijk Luchtvaart Maatschappij voor Nederland & Koloniën.
Aan de KLM werd op 30 mei 1940 een brief gestuurd met de
volgende inhoud.
Ik
verzoek U mij zoo spoedig mogelijk een opgave te doen toekomen omtrent de staat
van al Uwe vliegtuigen, zulks met vermelding van den aard van de beschadigingen
e.d. Tevens verzoek ik U mij mede te deelen welke vliegtuigen Uwer maatschappij
zich in het buitenland bevinden.
Het antwoord op 21 juni 1940 was een uitgebreide opgave
van de positie en de staat van alle KLM-vliegtuigen:
Naar
aanleiding van Uw verzoek hebben wij de eer U hieronder een overzicht te doen
volgen van den toestand der vliegtuigen onzer maatschappij.
Douglas DC3-vliegtuigen1)
Van
de zich op Schiphol bevindende DC3-toestellen zijn er drie thans vliegklaar,
namelijk:
PH-ALV (Duitsche
registratieletter NA - LC)
PH-ASK ( ,, ,, NA - LB)
PH-ASM ( ,, ,, NA - LE)
In
reparatie zijn:
PH-ALH ( ,,
,, September ,,
,, ,, )
PH-ASR (welke
omstreeks half Juli gereed kan zijn)
Verbrand en afgeschreven zijn: PH-ALU, PH-ARX, PH-ASP, PH-AST
Te Lissabon bevindt zich: PH-ARW
In Engeland bevinden zich: PH-ALI,
PH-ARZ
Langs de Indië-route bevinden zich PH-ALN,
PH-ALO. PH-ALP, PH-ALR, PH-ALT, PH-ALW,
PH-ARB,
PH-ARE, PH-ARG
Douglas DC2-vliegtuigen
Van
de zich op Schiphol bevindende DC2-toestellen zijn er drie thans vliegklaar,
namelijk:
PH-AKI (Duitsche
registratieletter NA - LD)
PH-AKS (Duitsche
registratieletter NA - LF)
PH-AKT (Duitsche
registratieletter NA - LA)
In
reparatie zijn:
PH-AKJ (welke
in begin Juli gereed kan zijn)
PH-AKO ( ,,
in September gereed kan zijn)
PH-AKQ ( ,, ,, ,, ,,
,, )
PH-AKR ( ,,
omstreeks half Juli gereed kan zijn)
Verbrand of beschadigd en afgeschreven zijn: PH-ALD, PH-AKK, PH-AKN, PH-AKP
Te Lissabon bevindt zich: PH-ALE
Diverse vliegtuigen
Te Schiphol is vliegklaar: PH-AKD
(FK-43)
In reparatie zijn: PH-AJL(FK-43),
PH-AJX(FK-48), PH-AKB(FK-43), PH-ASO(FK-43)
Onherstelbaar beschadigd: PH-ACT(F 7a), PH-AEB(F 7a), PH-OTO(F 8a)2)
In
West-Indië bevinden zich: 2 Fokker F-18, 4 Lockheed 12 en 2 DC5-vliegtuigen.
Omtrent
den aard van de beswchadigingen der vliegtuigen, welke gerepareerd worden,
zullen wij U op de hoogte stellen door U te doen toekomen een raparatiestaat
van elk vliegtuig.
De reparaties waarover in bovenstaande brief wordt
gesproken werden uitgevoerd volgens de ook voor de oorlog gebruikelijk
procedures. De Luchtvaartdienst verzoekt aan (inspecteurs van) het NLL om
toezicht uit te oefenen op de reparaties. Deze inspecteurs doen daar dan later
verslag van.
Zo stuurde inspecteur H.J. Takens op 4 oktober 1940 een
verslag betreffende de reparaties van de DC2 PH-AKR “Rietvink” en de DC3 PH-ALH “Hop”
die door hem werden gecontroleerd en in orde bevonden:
Van
de “Rietvink” werden de rompreparaties gekeurd volgens bijgaande teekening.
Deze reparaties zijn niet zoodanig van belang, dat hiervoor een nadere
sterkte-verantwoording noodzakelijk is. De vleugelreparaties, die aan dit
vliegtuig zijn geschied, werden niet gekeurd, daar deze reeeds waren uitgevoerd
voordat met de keuring was begonnen.
Omtrent
de herstelling van de “Hop” kunnen dezelfde opmerkingen gelden als boven. Ook
hiervan zijn alleen de rompherstellingen gekeurd.
Daar
de keuring dezerzijds is begonnen, toen hiertoe mondeling opdracht kwam en
verschillende vleugelherstellingen reeds waren uitgevoerd, kan uiteraard alleen
verantwoording worden gedragen voor hetgeen door ons werd gekeurd.
Van
de toestellen “Jan van Gent” en “Kwak”, die momenteel in herstelling zijn, zal
het mogelijk zijn alle herstellingen te volgen.
Het enige verschil met de voor-oorlogse
reparatierapporten is dat de legenda op de bijbehorende tekeningen in het Duits
zijn. Wat de “Rietvink” betreft wees de Luchtvaartdienst bij schrijven van 2
oktober 1940 trouwens wel de verontwoordelijkheid voor de luchtwaardigheid van
de hand “aangezien de controle op de
herstelling onder de huidige omstandigheden niet volledig kon geschieden”.
Van de hierboven genoemde PH-AKJ “Jan van Gent” wordt de schade opgegeven als:
Romp:
Aan de romp was weinig beschadigd. Eenige kleine gaten zijn gerepareerd door
het inzetten van een plaatje. Aan een vloerspant (No.379½) is een versterking
aangebracht (was beschadigd door een bomscherf).
Vleugels:
Hiervan is de huid op veleplaatsen vernieuwd. Een aantal doorgezette ribben is
gedemonteerd geweest, gericht en versterkt. Op plaatsen waar de huid slechts
weinig beschadigd was, is een nieuw plaatje ingezet.
En zo worden de beschadigingen aan het hele vliegtuig en
de reparatie daarvan opgesomd. De Luchtvaartdienst stemde in met de
voorgestelde reparaties, met dien verstande dat een reparatie aan de ophangarm
van het hoogteroer niet werd geaccepteerd “aangezien
het materiaal, hetwelk gebruikt wordt voor de reparatie niet geschikt is voor
laschwerk”
Maar nog vóórdat de Luchtvaartdienst met haar
inventarisatie begon, was de KLM zelf al actief bezig haar toekomst te plannen.3)
Zoals ook andere bedrijven probeerden hun bestaan zeker te stellen (Fokker -
Bückers, Pander - SG.38's en Schneekufen) probeerde ook de KLM haar
activiteiten in te passen in de nieuw-ontstane situatie.
In die tijd speelde natuurlijk het contract van 26
januari waarin de KLM bij Fokker vier F.24 toestellen bestelde. De daarvoor
benodigde Amerikaanse onderdelen waren natuurlijk nu niet meer leverbaar zodat
geprobeerd zou worden om ze af te bouwen met o.a. Duitse landingsgestellen en
de bouw zóver te voltooien dat “later nog
slechts Amerikaansche motoren ingebouwd zouden behoeven te worden”.
Er werd dus duidelijk rekening gehouden met de
mogelijkheid dat ontstane situatie slechts tijdelijk was. Dat blijkt ook uit de
opmerking van de heer Van Tijen dat “met
de voltooiing der vliegtuigen zooveel tijd zou zijn gemoeid, dat na afloop
daarvan, zij het dan ook met eenige vertraging, de Amerikaansche motoren zouden
kunnen worden gemonteerd”.
Ook werd de mogelijkheid overwogen of wellicht Duitse
motoren met een vermogen van 1700 pk beschikbaar zouden zijn, dan wel dat door
de Fokker-fabriek een kleiner type vliegtuig zou kunnen worden gebouwd met b.v.
twee Wright Cyclone G.102 motoren.
Zoals hierboven al opgemerkt, de Nederlandse industrie
was duidelijk aan het inspelen op de nieuwe situatie. Oók de KLM probeerde haar
'product luchtlijnen' op die manier in te passen.
Ook al in mei 1940 nam de KLM contact op met
Ministerialdirektor Fisch te Berlijn, het hoofd van de burgerluchtvaart in
Duitsland, teneinde toestemming voor een paar diensten te krijgen.
Te weten:
a. een dagelijkse dienst Amsterdam - Kopenhagen
b. een dagelijkse dienst Amsterdam - Berlijn
c. een dienst Amsterdam - Napels of Amsterdam - Athene
tweemaal per week.
Met de op dat moment zeven beschikbare
Douglas-vliegtuigen zouden die diensten ruimschoots uitgevoerd kunnen worden.
De maatschappij was al bezig om toewijzingen van brandstof en olie te regelen
en ook werden de lijnen al organisatorisch voorbereid.
Wèl maakte men zich zorgen over de financiële toekomst.
Dat het rendement op de geplande lijnen gering zou zijn werd natuurlijk onderkend
en of ze met de beperkte middelen waarover de maatschappij beschikte, in stand
gehouden konden worden was niet duidelijk.
Dit werd natuurlijk mede veroorzaakt door het
personeelsbestand dat voor zo'n gering aantal lijnen natuurlijk veel te groot was.
Een gedeeltelijke oplossing daarvoor zou zijn, “dat een gedeelte van het
technisch
personeel reparatiewerk voor Duitse militaire vliegtuigen op Schiphol zal
kunnen uitvoeren”.
Maar ook in dat geval bleef de personeelssituatie
zorgelijk en de verplichtingen van de KLM zeer groot.
N.V.
Nationale Luchtvaartschool
Een gedetaillerde opgaven van de toestand van haar vloot
is niet aangetroffen. Wèl een interessante brief d.d. 28 augustus 1940 waarin
informatie gegeven wordt omtrent de beschadigde toestellen.
“Hierbij delen wij
u mede, dat wij van de Duitse Autoriteiten toestemming ontvingen om de
vliegtuigen van onze school, die hoewel beschadigd, gered zijn, te repareren.
De
reparatie zal geschieden in het Proefstation van de Bataafsche Petroleum Mij te
Delft.
De
bedoelde vliegtuigen zijn:
PH-AIA Pander
PH-AJZ Koolhoven
FK 41
PH-APN Koolhoven
FK 46
PH-FDK Leopard
Moth
PH-FKA Koolhoven
FK 46
De
PH-APN bevind zich op het ogenblik in een garage Westvlietweg 122 te Voorburg,
de andere vliegtuigen zijn opgeslagen in de garage Morsch, Nieuwe Meerdijk 140,
Badhoevedorp, Rijk Haarlemmermeer.
In
de laatstgenoemde garage bevindt zich ook de PH-ARS (de Havilland Moth) van de
KLM-vliegclub, die eventueel eveneens door ons gerepareerd zal worden.
Een
opgave van de aan de vliegtuigen geconstateerde schade sluiten we hierbij in.
Het
ligt in de bedoeling met de PH-APN te beginnen aangezien dit vliegtuig het
dichtst bij het Proefstation gestationneerd is.”
Als bijlage bij deze brief was een gedetailleerde opgave
aan de diverse vliegtuigen gevoegd.
Zekerheidshalve meldde de KLM trouwens de beschadigingen
aan de PH-APN aan de Luchtvaartdienst zodat later eventueel restitutie kon
worden verkregen. De KLM werd daarna verwezen naar de daartoe ingestelde commissie
onder voorzitterschap van ir. W.H. van Leeuwen, en de daarvan te verwachten
dagbladpublikaties.
Ook was de NLS Luftgaukommando Holland behulpzaam bij het
samenstellen van een lijst van de locaties waar particuliere vliegtuigen waren
opgeslagen.
Deze eigenaren werden aangeschreven en hen de betreffende
lijst toegestuurde waarop dus volgens de Duitse autoriteiten de locatie stond
waar hun vliegtuig was opgeslagen en hen werd verboden “zonder bijzondere toestemming van dit commando de opslagplaats van Uw
vliegtuig gemerkt PH-***(zie lijst) welk vliegtuig zich volgens opgaaf van de
N.l.S. aan bovengenoemd xcommando zich bevindt te *** (zie lijst) te wijzigen”.
NV Nationale Luchtvaart School, Weteringlaan 13,
Wassenaar
PH-AIA Garage Morsch, Nieuwe Meerdjk
140, Badhoevedorp
PH-AJZ Garage Morsch, Nieuwe Meerdjk
140, Badhoevedorp
PH-APN Garage Bengsch, Westvlietweg
122, Voorburg
PH-FDK Garage Morsch, Nieuwe Meerdjk
140, Badhoevedorp
PH-FKA Garage Morsch, Nieuwe Meerdjk
140, Badhoevedorp
Mr. N. Hazewinkel, Stalstraatje 5, Groningen
PH-AIB A. Korteweg, “De Kooikamp”,
Glimmen
J. Bovee, Dorpsstraat B104, Halsteren
PH-AIX Op een boerderij in uw omgeving
Eindhovensche Aeroclub, Ruusbroecklaan 17, Eindhoven
PH-AJE Schuppen Philipswerke,
Eindhoven
A.L. Bauling, Everh. v. Reydtstraat 43, Deventer
PH-AJI Flugplatz Teuge
PH-AMN Flugplatz Teuge
PH-CEG “is niet van Bauling, dus foutief
geschreven”
NV Ned. Inst. v. Zweefvliegen, Javastraat 4-6, Amsterdam
PH-CEG Teuge
L. Muller, Stationsplein 18, Almelo
PH-AJS Stationsplein 18, Almelo
Zeeuwsche Vereniging voor Luchtvaart, Zuidbeekscheweg,
Koudekerke
PH-APA Middelburg
J. Luymes, p/a KLM, Leidscheplein Amsterdam
PH-ARS Garage Morsch, Nieuwe Meerdjk
140, Badhoevedorp
A.D. de Koster, Prinses Mariannelaan 326, Voorburg
PH-ASU Meelfabriek Koechlin, Prinses
Mariannelaan 326, Voorburg
A.M. Noordenbos, Langestraat 31, Enschede
PH-ATB Langestraat 31, Enschede
Tj. Bendien, Sportlaan 6, Almelo
PH-ATH Garage Avon, Borstelweg,
Enschede
J. Tempelman, Gronauschestraat 12, Enschede
PH-ATL Garage Avon, Borstelweg,
Enschede
Kon. Mij de Schelde, Afd. Vliegtuigbouw, Vlissingen
PH-ATM Jachthaven Kersken, Kudelstaart
H.M. Schmidt Crans, Stationsdwarsstraat 2, Utrecht
PH-HCA Meelfabriek Koechlin, Prinses Mariannelaan
326, Voorburg
G. v.d. Held, Borgesiuslaan 13, Amersfoort
PH-JAO Garage Jhr. Barchman Wuytiers,
De Meern
H.Th. van Marken, Emmalaan 11, Baarn
PH-KGH Garage de Waal, Amsterdam
Motor:
Emmalaan 11, Baarn
F.J. Koch, Quellijnstraat 57, Amsterdam
PH-LFK Quellijnstraat 98, Amsterdam
W.D. Rous, Keizersgracht 431, Amsterdam
PK-WDR Colijn, Aalsmeerweg,
Haarlemmermeer
Particuliere
vliegtuigen
's-Gravenhage, 31
Mei 1940
Hoewel
de mogelijkheid tot het beoefenen van de sportvliegerij nog niet is heropend
verzoek ik U mij opgave te verstrekken omtrent den staat van Uw vliegtuig.
Indien dit tengevolge van de oorlogsomstandigheden is beschadigd, verzoek ik U
mij deze beschadigingen mede te deelen en te berichten door wien dit vliegtuig
zal worden hersteld.
HET
HOOFD VAN AFDEELING III
w.g.
van der Heijden.
Deze brief werd aan de eigenaren van een aantal
privé-vliegtuigen gezonden. Hun antwoorden werden gebundeld teruggevonden en hieronder
volgt een opsomming van de belangrijkste delen daaruit. Opmerkelijk is wel dat
dit niet dezelfde eigenaren zijn die in de NLS-opgave hierboven worden
opgesomd. Ook is niet duidelijk waarom er later nog weer min of meer
gelijkluidende brieven verstuurd worden.
PH-AIB Pander
EF 85 40
N.
Hazewinkel ...bericht ik U, dat mijn vliegtuig PH-AIB, kort voor den oorlog is
opgesteld in een boerenschuur, nadat de vleugels gedemonteerd zijn. Het bevindt
zich overigens in onbeschadigden staat.
PH-AIV Pander
Multipro 43
Th.M.R.
Wentges ...dat, naar ik door de N.L.S. vernam mijn vliegtuig PH-AIV geheel
onbeschadigd in de hangar op het vliegterreinYpenburg staat.
PH-AJE de
Havilland DH.60M Moth 1553
Eindhovensche
AC ...dat
het motortoestel PH-AJE, dat op naam staat van Ir. Philips, doch eigendom is
der E.A.C., zich in onbeschadigden toestand bevindt in een loods te Eindhoven.
Een onzer leden houdt er op geregelde tijde controle over.
PH-ALG Aeronca
C-3 A598
J.J.
Jimmink Tot m'n spijt kan ik U nog geen vaste uitslag geven van de staat van
m'n vliegtuig PH-ALG, daar mij tot nog toe de toegang tot “De Kooy” door de
Duitse militairen is geweigerd. Hoewel men mij verteld heeft dat m'n toestel
verbrand is, heb ik mij daar zelf nog niet van kunnen overtuigen.
PH-ARH Klemm
L 25b VII 333
C.L.
Kerdel ...dat volgens een schriftelijke mededeling van de N.L.S. de PH-ARH
verbrand is. Van enig herstel is dus geen sprake meer.
PH-ARS de
Havilland DH.60M Moth 1480
J.
Luymes Het vliegtuig is door vallend dakgesteete aan de romp beschadigd,
terplaatse van de achterste cockpit. Eveneens zijn eenige kogelgaten in de
beplating te bespeuren. De beschadiging is van dien aard, dat reparatie in ca.
1½ week mogelijk is. Het vliegtuig is op het oogenblik opgeslagen in de
bergplaats van de N.L.S. de Amstelveen.
PH-ASA Cierva C.30A (Avro 671) 707
NV
Autogiro Import ...zeer tot onzen spijt mededeelen dat ons Autogiro Vliegtuig gemerkt
PH-ASA, tydens het bombardement op het Vliegveld “Waalhaven” volkomen is
vernield.
PH-ASU de
Havilland DH.60G Gipsy Moth 1397
A.D.
de Koster ...kan ik u tot mijn genoegen mededeelen dat de DH Moth - Gipsy I
PH-ASU volkomen onbeschadigd is.
PH-ATB de Havilland DH.80A Puss Moth 2158
A.M.
Noordenbos ...dat mijn Moth zich in uitstekende staat bevindt. Het toestel heeft
de gehele winter in een centraal verwarmde ruimte gestaan op blokken en de
motor heeft iedere maand gedraaid.
PH-ATI de Havilland DH.80A Puss Moth 2002
PH-ARK Airspeed AS-6J Envoy Series III 61
PH-ARL Airspeed AS-6J Envoy Series III 62
D.H.
Reinders ...dat de Puss Moth ATI volgens my verstrekte gegevens mede in de
hangar verbrand is, terwijl de 2 Airspeeds ARL en ARK, welke buiten de loodsen
stonden, voor zoover my bekend geen schade hebben geleden.
PH-ATL de Havilland DH.80A Puss Moth 2109
J.
Tempelman ...dat mijn Puss Moth sportvliegtuig, zich sedert begin September in
opgevouwen toestand in een garage te Enschede bevindt. De machine verkeert in
goeden staat en is niet beschadigd.
PH-CMD Koolhoven
F.K.43 4310
NV
Misset ...dat ons vliegtuig PH-CMD door de militaire overheid destijds
gevorderd is en nog steeds niet in ons bezit teruggekeerd is.
PH-HJP de
Havilland DH.85 Leopard Moth 7043
H.J.P.
van Heek ...dat mijn vliegtuig PH-HJP, naar mij werd medegedeeld, bij den aanval
op Ypenburg geheel vernietigd is. Dit vliegtuig werd in September van het vorig
jaar in huur door het Rijk gevorderd en vloog onder militair nummer 964.
PH-JAO de Havilland DH.80A Puss Moth 2214
G.
van der Held ...dat mijn vliegtuig door de oorlogsomstandigheden geen beschadigingen
heeft opgelopen. Momenteel staat het vliegtuig in gedemonteerde toestand in een
privé garage opgeborgen.
PH-KGH De
Schelde S.12 48
H.Th.
van Marken ...dat mijn vliegtuig was opgeslagen en zoodoende geen schade heeft
opgelopen.
PH-LFK Klemm
L 25d VIIR 1036
PH-WPK Wiley
Post 11
F.J.
Koch ...dat mijn vliegtuigen zijnde de KLEMM PH-L.F.K. en de WILLEY POST PH-W.P.K.,
zich in uitstekende welstand bevinden en geen beschadigingen ten gevolge van de
oorlogsomstandigheden hebben gehad.
PH-TOL Fokker F.VIIb 5022/612
NV
Zevende Bouwmij...dat onze 3 motorige
Fokker F VIIa, de PH-TOL geen materieele schade heeft, doch dat wij tengevolge
van den oorlogstoestand wel finantieele schade hebben. Ons is verboden het
toestel verder in exploitatie te nemen en de Duitsche autoriteiten wenschen,
dat het toestel gesloopt wordt. Hierdoor vervalt ook elke verkoopsmogelijkheid.
De schade die wij tengevolgde hiervan hebben, schatten wij op ƒ 12000,-.
Zoals boven, bij het begin van “Particuliere vliegtuigen”
werd opgemerkt werden naast bovenstaande systematische actie (later) ook nog
een paar losstaande vliegtuigen 'behandeld':
PH-AHE
Al op 9 mei 1940 benaderde de eigenaar G.L. Loos &
Co's Fabrieken N.V., Afd. Ballonvaart, de Luchvaartdienst met vragen over het
al dan niet verlengen van het Bewijs van Luchtwaardigheid.
De verloopdatum was 19 mei en de eigenaar vroeg zich af “of het aanbeveling verdient dit bewijs voor
een jaar te doen verlengen, zulks met het oog op de oorlogsomstandigheden”.
Bovendien vroeg men zich af of de Staat van Beleg formeel
ballonopstijgingen onder alle omstandigheden uitsluit. De Luchtvaartdienst
antwoordde dat ook onder de gegeven omstandigheden de keuring normaal plaats
kon vinden.
Maar al op 11 juni deelt de eigenaar mee dat men afziet
van verlenging, omdat de oude mand vervangen moest worden en de nieuw in België
bestelde mand toch niet geleverd kon worden. En bovendien wist men inmiddels
dat er “vooreerst toch geen mogelijkheid
tot het organiseren van een ballonopstijging zal zijn”.
En het PH-AHE-verhaal eindigt wel zeer opmerkelijk! Op 10
maart 1942 schrijft de eigenaar:
“... deelen wij U hierbij mede, dat wij onze
waterstofballon PH-AHE “Hopman”, althans voor wat betreft het rubber omhulsel,
hebben verkocht aan N.V. Automobiles Citroën, Stadionplein 26-30, Amsterdam,
welke firma, zoals U weet, de ballongasinstallaties voor het rijden op lichtgas
fabriceert en die groote behoeft aan ballonstof had”.
PH-AIX
De heer J. Bovee antwoordde desgevraagd(op 21 augustus)
dat zijn ”vliegtuig PH-AIX door
oorlogshandelingen is beschadigd en het bevindt zich thans op een boerderij in
mijn omgeving”.
PH-DSA
Het vliegtuig werd in de meidagen ernstig beschadigd.
Boven ging de bijbehorende administratie geheel verloren. Voordat men tot
eventuele reparaties zou overgaan, en om te kunnen beoordelen of dat mogelijk
en lonend zou zijn, ging eerst het verzoek naar de Luchtvaartdienst om
inzage/kopieën van de daar aanwezige administratie.
PH-JAO
De eigenaar G. v.d. Held deed al geruime pogingen zijn
toestel te verkopen en had de hele administratie in handen van de NLS gegeven. Op
27 juli lukt de verkoop eindelijk. Hij verzuimde echter de Luchtvaartdienst
daarvan in kennis te stellen. Bovendien was hij niet op de hoogte van het
vervoersverbod dat de bezetter had uitgevaardigd na de inventarisatie van de
verblijfplaats der luchtvloot. Toen hij dan ook op 26 augustus het toestel van
De Meern naar Rijswijk vervoerde, werd het in beslag genomen.
PH-NLL
Het toestel kwam op Schiphol ongeschonden door de
meidagen alleen bleek later dat de boordtas uit het toestel verdwenen was. “Het vliegtuig is, in verband met de
onmogelijkheid er thans gebruik van te maken, gedemonteerd en opgeslagen,
zoodat het tijdelijk tot nader bericht niet bedrijfsvaardig is”.
1) Op het ATC van dit type staat de type-aanduiding óók als DC3 en dat
betekent dus dat de tegenwoordig algemeen gebruikte manier DC-3 niet correct
is. (Zie ook het artikel DC-3 vs. DC3)
2) Aangezien de PH-OTO tijdens de meidagen nog door de
KLM gebruikt was voor foto-opdrachten (geëscorteerd door
twee Fokker C.V
van de LVA) probeerde de KLM bij het rijk een vegoeding van ƒ 40000,- te
claimen voor dit
verloren gegane
toestel.
Dit werd niet
geaccepteerd. (Brief Dir. Luchtvaartmaterieel aan KLM d.d. 8.7.1940, coll.
Frits Gerdessen)
3) Brief d.d. 21 mei 1940 KLM aan de Contact Commissie
tusschen de NVF Fokker en de KLM. (coll. HD)